3. 1. Demokracja – zasady i procedury

 

I. Pojęcie i rozwój demokracji

1. Demokracja – forma ustroju państwa, w której władzę sprawują jego obywatele bezpośrednio lub za pośrednictwem wybranych przedstawicieli.

2. Historyczny rozwój demokracji

a. demokracja antyczna

– prawa polityczne przysługują wyłącznie wolni mężczyźni posiadający obywatelstwo danej polis

– głównymi organami władzy w polis były zgromadzenie ludowe oraz rada starszych

b. demokracja szlachecka w Polsce przedrozbiorowej

– pełnię praw politycznych posiadał wyłącznie stan szlachecki

– głównymi organami władzy centralnej były: król wybierany podczas wolnej elekcji oraz sejm walny

– ważnymi instytucjami demokracji szlacheckiej były sejmiki ziemskie

c. demokracje liberalne w z końca XVIII i z XIX wieku

– narodziny konstytucjonalizmu

– sformułowanie podstawowych praw i wolności obywatelskich (prawo do życia i wolności, wolność słowa, stowarzyszeń i wyznania)

– ograniczenie praw politycznych przez cenzusy – np. majątkowy, płci, wykształcenia, rasy, religijny

3. Formy demokracji

a. demokracja bezpośrednia – np. referendum

b. demokracja pośrednia (przedstawicielska) – wybory

4. Fale demokracji – teoria rozwoju demokracji autorstwa Samuela Huntingtona

a. pierwsza fala przypływowa

– trwała od początku XIX w. do połowy lat dwudziestych XX wieku

– związana z rewolucją amerykańską i francuską

b. pierwsza fala odpływowa

– trwała od 1922 (przejęcie władzy przez Mussoliniego we Włoszech) do 1942 r.

– w większości państw europejskich wprowadzono ustroje niedemokratyczne

c. druga fala przypływowa

– trwała w latach 1942-1962

– składały się na nią: demokratyzacja dotychczasowych państw faszystowskich, oraz krajów Ameryki Południowej oraz państw wyzwolonych spod kolonializmu

d. druga fala odpływowa

– trwała w latach 1958-1975

– odejście od demokracji krajów, które nie radziły sobie z problemami

e. trzecia fala przypływowa

– trwa od 1974 r.

– upadek rządów autorytarnych w Hiszpanii i Portugalii oraz upadek komunizmu w państwach Europy Środkowej

 

II. Wartości i zasady współczesnej demokracji

1. Wartości współczesnej demokracji

a. wolność

b. równość

– równość wobec prawa

– równość szans

c. sprawiedliwość

– sprawiedliwość formalna – przestrzeganie prawa przez rządzonych i rządzących

– sprawiedliwość materialna – wyrównawcza (komutatywna)  i rozdzielcza (dystrybucyjna)

2. Zasady współczesnej demokracji

a. zasada konstytucjonalizmu – zasady funkcjonowania państwa reguluje konstytucja jako najwyższy akt prawny

b. zasada pluralizm – polega na akceptacji wielości poglądów oraz swobody i różnorodności organizacji

c. zasada suwerenności narodu – naród jest najwyższą władzą w państwie

d. zasada państwa prawa – kompetencje organów władzy określone są przez prawo

e. zasada podziału władzy – władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza wykonywane są przez odrębne i niezależne organy

f. zasada poszanowania praw mniejszości – większość nie może ograniczać praw mniejszości

g. zasada reprezentacji – naród sprawuje władzę przez swoich reprezentantów

 

III. Formy realizacji demokracji

1. Wybory demokratyczne

a. przebieg wyborów reguluje ordynacja wyborcza

b. cztery podstawowe zasady demokratycznego prawa wyborczego

– zasad powszechności

– zasada równości

– zasada bezpośredniości

– zasada tajności głosowania

2. Formy demokracji bezpośredniej

a. referendum – podejmowanie decyzji bezpośrednio przez obywateli w drodze powszechnego głosowania

– obligatoryjne lub fakultatywne

– rozstrzygające lub konsultacyjne

– ogólnopaństwowe lub lokalne

b. plebiscyt – powszechne głosowanie mieszkańców danego terytorium w sprawie jego przynależności

c. inicjatywa ludowa – prawo zgłoszenia inicjatywy ustawodawczej przez określoną liczbę obywateli

 

III. Polskie tradycje demokratyczne

1. Demokracja szlachecka

a. podstawy prane powstania sejmu walnego

– przywileje nieszawsko-piotrkowskie nadane przez Kazimierza Jagiellończyka w 1454 r.

– konstytucja Nihil novi z 1505 r.

– artykuły henrykowskie z 1573 r.

b. podstawowe instytucje demokracji szlacheckiej

– sejm walny

– sejmiki ziemskie

– wolna elekcja

c. uchwalenie Konstytucji 3 maja – 1791 r.

2. Konstytucje XIX-wieczne

a. Konstytucja Księstwa Warszawskiego oktrojowana przez Napoleona Bonapartego w 1807 r.

b. Konstytucja Królestwa Polskiego oktrojowana przez cara Aleksandra I w 1815 r.

3. Konstytucje Polski Odrodzonej

a. konstytucja marcowa z 1921 r.

b. konstytucja kwietniowa z 1935 r.

c. Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 1952 r. – tzw. konstytucja stalinowska

d. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r.