Memoriał o urządzeniu Rzeczypospolitej Jana Ostroroga

42. O powinności szlachty

Jest powinnością szlachty być zawsze na pogotowiu do obrony ojczyzny i nawet za nią życie poświęcić, jeżeli tego potrzeba. Gdyby w czasie prze­glądu zbroi i wojska, który corocznie koniecznie odbywać się powinien, znalazł się ktokolwiek nie mający broni, taki powinien zaszczyt szlachectwa utracić.

43. O wyprawie mieszczan

Miasta w każdym województwie powinny być także oszacowane, ile kopijników i innego żołnierza każde obowiązane stawiać. Każdy także miesz­czanin powinien się opatrzyć w broń taką, jaka mu przez burmistrza stosow­nie do jego możności będzie nakazana. Należy także odpowiednio do liczby ludności postanowić, ile dział, ile strzelby, ile beczek prochu każde miasto mieć powinno, czego wszystkiego dokładną znajomość ma mieć każdy wo­jewoda. Jeżeliby zaś on sam nie mógł temu wydołać i wszystkiego dopilno­wać, może się wyręczyć chorążym, podstarościm lub podkomorzym. Każdy właściciel dóbr powinien także na to pod odpowiedzialnością baczyć, by jego mieszczanie i włościanie posiadali w miarę swego mienia broń przynależną, jako to: strzelbę, łuki, tarcze, strzały, puszki, proce, wozy wojenne i tym po­dobne do wojny i obrony potrzebne rzeczy, o co wojewoda każdy starać się powinien. Niewielka zaiste w tym praca, a choćby się nawet i znaczna zda­wała, ustali ona na wieczne czasy Rzeczpospolitą, jest zbawieniem dla oj­czyzny, a postrachem dla nieprzyjaciół. Sądzę, iż niezawodnie i lepiej podjąć się tej pracy, niżeli z powodu gnuśności i zaniedbania tych rad zostać wygnańcem z własnej siedziby, żony i dzieci na igrzysko wrogom wystawić, w krwi własnej, potomstwa, krewnych lub przyjaciół brocząc konać lub przynajmniej srogiej niewoli się poddać.

44. O pochodzie wojennym i o karności wojskowej

Na wojnę w porządku wychodzić należy, nie tak, iżby każdy szedł samopas dowolną drogą, lecz każda prowincja powinna się zebrać u swego wojewody, ten zaś ją powinien poprowadzić na miejsce dla wojska nazna­czone. Do wojewody także należeć będzie wykraczających po dochodzeniu skarcić i karać wyznaczając karę stosownie do przestępstwa. Rabunki i krzyw­dy włościan nie mogą uchodzić bezkarnie; każdy powinien poprzestać na swym żołdzie i chyba tylko w kraju nieprzyjacielskim prawem wojny może być dozwolony rabunek. Ktokolwiek nie stawił się w miejscu i czasie nazna­czonym przed wojewodą, powinien cały majątek tracić. Także wojewoda nie stawający z własnej winy tracić ma swoją godność. Surowiej bowiem należy karać przełożonych, by również inni w bojaźni byli trzymani. Wdowy i sieroty niechaj taki udział mają w wyprawie, jaki uznają za właściwy. Jeżeli w jednym domu kilku znajduje się braci, za jednego mają być racho­wani. Ten z nich, który ma lat dwadzieścia, powinien iść na wojnę, inni zaś wolni tym samym będą. Również ojciec mający syna może go za siebie w zastępstwie wyprawić, byleby równego z ojcem był stanu i miał lat dwa­dzieścia. Każdy zatem nie mający synów aż do sześćdziesiątego roku życia sam na wojnę powinien chodzić. Starcy zaś sześćdziesięcioletni mogą w domu pozostać, dawszy za siebie wyprawę, z jakową sami dawniej wyruszać zwykli, wiek zaś swój stwierdzą przysięgą.

45. O rodzaju wypraw

Trojakie wyprawy wojenne są potrzebne: pierwsza zwyczajna, kiedy sama tylko szlachta na wojnę wychodzi; druga większa, kiedy przy szlachcie trzecia część mieszczan i włościan przeciw napadowi nieprzyjaciela wystę­puje; trzecia największa, kiedy wszyscy bez różnicy ruszają, zostawiając dla obrony w domu tylko trzecią część mieszczan i włościan, co jedynie w naj­groźniejszych przypadkach zachodzić może, jako to kiedy się wydarza wojna w obronie niezależności ojczyzny lub w obronie wiary. Poborów zaś uciąż­liwych bynajmniej nie uznaję za zbawienne. Młynarze, sołtysi i inni wolni ludzie powinni także wraz z szlachtą wychodzić na wojnę.

700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna XIII-XV w., Wybrał i opracował, wstępem i przypisami opatrzył Juliusz Domański, Warszawa 1978, str. 254-255

1. Wymień powinności wojewody.

2. Wymień wszystkie kategorie ludności, które wg autora powinny być pociągane do służby wojskowej.

3. Wymień obowiązki mieszczan w zakresie obronności kraju.

4. Jaka sankcja powinna grozić szlachcicowi za uchylanie się od obowiązku służby wojskowej.

5. Przedstaw stosunek autora do problemu rabunków dokonywanych przez wojsko.