Ustanowienie Komisji Edukacji Narodowej

Komisja Edukacji Narodowej Korony Polskiej i W.Ks. Litewskiego

Srogie okoliczności i kłopotliwe zatrudnienia nie mogły przed pra­wodawczą Rzeczypospolitej troskliwością ukryć pierwszej naro­dów wszystkich potrzeby i istotnej towarzystwa ludzkiego twier­dzy. Dostrzegła ona, że ćwiczenie i edukacja młodzi jest jedynym dla państw ciągłego uszczęśliwienia warunkiem. Czuje ta matka stroskana i widzi, że będąc na liczbie obywatelów uszkodzoną, na zdolności i przygotowaniu ich do usług swoich całe ubezpiecze­nie swoje zakładać powinna. Niechże jej nad tobą, godny poli­towania narodzie, czujność i pieczołowitość własnymi się ogłosi słowy!

Czytaj z uszanowaniem wypisany wiernie jej wyrok!

Ustanowienie Komisji nad edukacją młodzi narodowej szlacheckiej dozór mającej

Ponieważ Ociec Święty przez wydaną do wszystkich państw chrześ­cijańskich bullę, niebawnie w państwach Rzeczypospolitej publikowa­ną być mającą, skonfiskował institutum zakonu ks. jezuitów, którzy w kraju większą część funduszów, na edukacją młodzi destynowanych. i większą część edukacji, za dozwoleniem Rzeczypospolitej wieloma konstytucjami nadanym utrzymywali – więc ażeby z tych okolicz­ności Rzeczpospolita tak co do edukacji młodzi krajowej, jako też co do dóbr i majątków nie ponosiła uszczerbku, takowe czynimy rozrządzenie:

1-mo. Ustanawiamy Komisją w Warszawie odprawować się mającą do edukacji młodzi szlacheckiej pod protekcją Jego Królewskiej Mości Pana naszego Miłościwego, do której ex senatu et ministerio WW. Ignacego Massalskiego biskupa wileńskiego, książęcia Poniatowskiego biskupa płockiego, Sułkowskiego wojewodę gnieźnieńskie­go, Chreptowicza podkanclerzego litewskiego, ex ordine equestri Ignacego Potockiego pisarza litewskiego, książęcia Adama Czartoryskiego generała ziem podolskich, Andrzeja Zamoyskiego kawale­ra Orderu Orła Białego, Ponińskiego starostę kopajnickiego, wyzna­czamy. Ta Komisja pod prezydencją wzmiankowanego J W. Imci księdza biskupa wileńskiego lub in absentia jego pod prezydencją pierwszego in ordine komisarzów odprawiać się będzie. Funkcja komisarzów teraz wyznaczonych do sejmu ordynaryjnego w roku, da Bóg, 1780 trwać ma, a naówczas, gdy się stanom Rzeczy­pospolitej tak zdawać będzie, ciż sami potwierdzeni albo odmienieni por sexennium też funkcją sprawować będą; w przypadku śmierci na którego z komisarzów albo złożenia komisarstwa per recessu officiosum od niego – Jego Królewska Mość Pan nasz Miłościwy inszego sposobem przepisanymi dla Komisji Skarbowej i Wojskowej w konstytucji 1764. substituere zechce. Odtąd tedy wszystkie general­nie akademie, gimnazja, kolonie akademickie, szkoły publiczne, żadnych nie wyłączając, z tym wszystkim, co tylko do wydosko­nalenia nauk i ćwiczenia w nich młodzi szlacheckiej ściągać się może, pod dozór i rozporządzenie Komisji tej oddajemy oraz ordynacji ułożenie względem czynności jej do aprobacji albo po­prawy przez nas zlecamy.

2-do. Do funduszów w majątkach leżących i ruchomych ks. jezuitów JWW. lch Mć marszałkowie konfederacji koronnej i litewskiej wyznaczą lustratorów, według potrzeby po dwóch lub wię­cej do każdego kolegium i pod nim będących rezydencji, domów misji i dóbr wszystkich, używając do tej pracy, dla oszczędzenia kosztów, osób blisko tychże kolegiów, rezydencji domów i dóbr mieszkających obywatelów osiadłych. [...]

Owóż dla nas, do nowej Komisji wyznaczonych, rozkaz najszacowniejszy, owóż, najmilsi współobywatele, jawna dla was dobroczynnej matki staranność; opatruje wam, kochani bracia, sama sposoby, jak byście w znakomite dla niej urastali podpory; zawdzięczajcież jej najpilniejszą ochotą i usiłowaniem. Daje nam Rzeczpospolita możność doskonalszej przygotowania potomności: chwytajmy się z naszej strony skwapliwie tego jedynego wypłacenia się Ojczyźnie środka. A tak połączywszy zobopólne chęci, miejmy się do tego zba­wiennego dzieła i całe już upadłe Rzeczypospolitej nadzieje pod­nośmy czym prędzej; wszakże przykładu nauki ani prawidła doskonałości zasięgać z daleka nie będziemy. Patrzaj szlachetna młodzi, na swojego króla, to wszystko w nim jednym najdziesz, który protekcję edukacji twojej między za­szczyty majestatu swego pomieścić nie zbraniał się.

Z mocy przeto nam danej zalecamy wszystkim akademiom, szkołom i wszelkim nauki miejscom,   ażeby w niczym najmniej­szej nie czyniły przerwy i aby tak nauczyciele, jak uczniowie w spokojnej pracowitości nie odwiecznego rozrządzenia naszego doczekiwali. Rektorów zaś i przełożonych wszystkich jak naj­ściślej obowiązujemy, ażeby in spatio sześciu niedziel stan szkół i nauk pod zwierzchnością swoją będących, jak najdokład­niej opisany, do nas odsyłali pod adresem: do Komisji Eduka­cji Narodowej.

Nadto miłością dobra powszechnego ich zaklinamy, ażeby myśli swoje względem poprawy nauk, jako się zdać każdemu najlepiej będzie, nam oświadczyli upewniając, że cokolwiek najdziem pożytecznego istotnie dla obywatelskiej edukacji w ich radach, zachowawszy wdzięczność dla wynalazcy, wszytkiego tego użyć nie omieszkamy.

Dan w Warszawie, roku 1773, miesiąca października, dwu­dziestego czwartego, dnia.

Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, cz. II. Wybór tekstów i opracowanie: Stefan Ochmann i Krystyn Matwijowski, Wrocław 1986

 

1. Jaki to rodzaj źródła historycznego? Uzasadnij odpowiedź.

2. Przez kogo została utworzona Komisja Edukacji Narodowej?

3. Kto decydował o składzie personalnym Komisji Edukacji Narodowej?

4. Wskaż pochodzenie środków materialnych, które miały stanowić bazę materialną funkcjonowania Komisji Edukacji Narodowej.

5. W jaki sposób Komisja Edukacji Narodowej zamierzała przejąć przyznany jej majątek?

6. Jakie zadania miała realizować Komisja Edukacji Narodowej?