3. 4. Rzeczpospolita od potęgi do kryzysu

I. Wojny polsko-szwedzkie w pierwszej połowie XVII w.

1. Zerwanie rozejmu przez Gustawa II Adolfa

a. zajęcie Rygi – 1621 r.

b. rozejm w Mitawie – 1622 r.

2. Walka o ujście Wisły (1626-1629)

a. klęska wojsk polsko-litewskich pod Walmozją – 1626 r.

b. zajęcie przez wojska szwedzkie  Prus Królewskich

c. blokada Gdańska przez flotę szwedzką

d. działania ofensywne wojsk polskich

– zwycięstwo wojsko polskich pod Czarnem – 1627 r.

–  zwycięstwo floty polskiej w bitwie pod Oliwą – 1627 r.

– zwycięstwo wojsk polskich pod dowództwem pod Trzcianą – 1629 r.  –  Stanisław Koniecpolski

e. rozejm w Starym Targu (Altmarku) – 1629 r.

– Szwecja przejęła wszystkie porty z wyjątkiem Gdańska, Królewca i Pucka

– nałożenie  na handel gdański cła na rzecz Szwecji

f. rozejm w Sztumskiej Wsi – 1635 r.

– Polska odzyskała wszystkie straty poniesione w Starym Targu

II.  Potop szwedzki

1. Geneza potopu szwedzkiego

a. osłabienia kraju na skutek powstania kozackiego

b. najazd Rosji na Rzeczpospolitą – opanowanie przez wojska moskiewskie wschodnich obszarów kraju

c. wzrost opozycji wewnętrznej spowodowany dążeniami Jana II Kazimierza Wazy do reform wewnętrznych państwa

d. dążenie Karola X Gustawa do dominum Maris Baltici

3. Przebieg działań wojennych w latach 1655-1656

a. atak szwedzki na Polskę z dwóch kierunków:

– z Pomorza Zachodniego – kapitulacja wojsk polskich pod Ujściem ( Krzysztof Opaliński)

– z Inflant – traktat litewsko-szwedzki w Kiejdanach – (Janusz Radziwiłł)

– kapitulacja załogi Krakowa (Stefan Czarniecki )

b. nasilenie się oporu przeciw panowaniu szwedzkiemu w Polsce

– rozwój ruchu partyzanckiego – wojna szarpana

– Oblężenie przez wojska szwedzkie Jasnej Góry (18 XI-27 XII 1655 r.)

– konfederacja w Tyszowcach i Łańcucie i początek wojny podjazdowej

– zwycięstwo Stefana Czarnieckiego pod Warką

– porażka wojsk polskich w trzydniowej bitwie pod Warszawą – Jan II Kazimierz (VII 1656 r.) 

4. Traktat rozbiorowy w Radnot (1656 r.)

a. przewidywał rozbiór Rzeczpospolitej

b. najazd księcia Siedmiogrodu Jerzego II Rakoczego na Polskę

5. Wyprawa Stefana Czarnieckiego do Danii – 1658 r.

6.  Pokój w Oliwie – 1660 r.

a. Szwecja zachowuje większość Inflant

b. Polska odzyskała część Inflant z Dyneburgiem

c. potwierdzenie przez Polskę niezależności Prus Książęcych (zatwierdzenie traktatów welawsko-bydgoskich)

III.  Wojny polsko-kozackie

1. Narodziny kozaczyzny

1. Ukraina – województwa bracławskie, kijowskie oraz czernihowskie

2. Kozacy

a. Zaporoże (Dzikie Pola)  – obszar kształtowania się Kozaczyzny

b. Sicz – obóz kozacki

c. rejestr kozacki – Kozacy pobierających żołd od Rzeczypospolitej w zamian za gotowość do służby wojskowej

d. pierwsze powstania kozackie wybuchły pod koniec XVI i na początku XVII w.

2. Powstanie Bohdana Chmielnickiego

a. wybuch powstania – 1648 r.

– klęska wojsk koronnych  pod Żółtymi Wodami

– klęska wojsk koronnych pod Korsuniem (niewola hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Potockiego i hetmana polnego koronnego Marcina Kalinowskiego)

– klęska wojsk koronnych pod Piławcami – 1648 r.

– rozgromienie armii kozackiej w bitwie pod Beresteczkiem  – 1651 r.

–  klęska wojsk polskich w bitwie pod Batohem  – 1652 r.

3. Zawarcie ukraińsko-moskiewskiej ugody w Perejasławiu – 1654 r. i wybuch wojny polsko-moskiewskiej

4. Polsko-moskiewski rozejm w Andruszowie – 1667 r.

IV. Wojny polsko-tureckie w drugiej połowie XVII w.

1. Najazd turecki na Polskę w 1672 r.

a. zajęcie przez wojska tureckie Kamieńca Podolskiego – 1672 r.

b. rozejm w Buczaczu

– Polska oddała Turcji województwa podolskie, bracławskie i pozostałości kijowskiego

– Polska zobowiązała się do zapłacenia haraczu

– sejm nie uznał upokarzających warunków traktatu

2. Zwycięstwo wojsk polskich hetmana Jana Sobieskiego pod Chocimiem – 1673 r.

3. Najazd turecki w 1675 r.

a. sukcesy polskie pod Lwowem

b. obrona Żurawna – 1676 r.

c. rozejm w Żurawnie  

IV. Odsiecz wiedeńska  i zakończenie wojen polsko-tureckich

1. Geneza

a. zawarcie sojuszu habsbursko-polskiego

b. oblężenie Wiednia przez wojska tureckie pod wodza wielkiego wezyra Kara Mustafy

2. Wyprawa wojsk polsko-litewskich pod dowództwem Jana III Sobieskiego z odsieczą Wiednia

a.  zwycięstwo wojsk koalicji antytureckiej w bitwie pod Wiedniem – 12 IX 1683 r.

b. dwie bitwy pod Parkanami – 7 i 9 X 1683 r.

3. Zawarcie przez Turcję pokoju w Karłowicach – 1699 r. – Polska odzyskała Podole i Bracławszczyznę