Patent tolerancyjny Józefa II z 1781 r.

Przekonani z jednej strony o szkodliwości wszelkiego ucisku sumienia, a z drugiej o wielkich korzyściach płynących dla religii i państwa z tolerancji prawdziwie chrześcijańskiej, uczuliśmy się skłonili do zezwolenia wszędzie wyznawcom religii augsburskiej i helweckiej, a także greckiej dyzunickiej, na odpowiadające ich religii prywatne jej wykonywanie, bez względu czy one kiedykolwiek były używane i zaprowadzone. Jednak religia rzymskokatolicka ma zachować przywilej publicznego odprawiania (…).

Zezwalamy w szczególności:

1. Poddanym niekatolickim w miejscowościach, gdzie żyje 100 rodzin, chociażby tam nie było świątyni czy duszpasterza, a część tych rodzin mieszkała nawet w odległości paru godzin, wolno zbudować własny dom modlitwy ze szkołą (…).

2. Pozostawia się im swobodę ustanawiania własnych nauczycieli, utrzymywanych przez gminy, jednakowoż tamtejsze władze szkolne mają mieć nadzór nad metodą nauczania i porządkiem (…).

3. Niekatolickim mieszkańcom jakiejś miejscowości [zezwalamy] na wybór pastorów, o ile ich sami chcą utrzymywać i opłacać (…).

4. Sądownictwo w sprawach dotyczących religii niekatolików poruczamy łaskawie sądom protestanckim (…) z tym jednak zastrzeżeniem, że od orzeczeń tych przysługuje dalszy rekurs [odwołanie] do państwowych sądów nadwornych (…).

5. Niekatolicy mogą być w przyszłości dispensando [za dyspensą] dopuszczeni do nabywania domów i majątków, do praw obywatelskich i do godności akademickich i służby cywilnej, przy czym nie wolno ich, o ile sami nie zechcą, skłaniać do innej formuły przysięgi, prócz tej, jaka jest zgodna z zasadami ich religii, ani też do uczestniczenia w procesjach lub obrzędach religii panującej. Tak samo przy wszelkich wyborach i nadawaniu [urzędów] należy jedynie brać pod uwagę uczciwość i zdolności kandydatów i ich chrześcijański i moralny tryb życia, bez względu na wyznawaną przez nich religię, jak to codziennie bez żadnych utrudnień a z wielkim pożytkiem dzieje się przy wojsku (…).

Wiek XVI-XVIII w źródłach, Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. Melania Sobańska,-Bondaruk, Stanisław Bogusław Lenard, Warszawa 1999, str. 392-393

 

1. Jaki to rodzaj źródła historycznego?

2. Na podstawie samodzielnie wybranych źródeł sformułuj definicję religii augsburskiej, helweckiej i dyzunickiej.

3. Czy na podstawie Patentu tolerancyjnego nastąpiło zrównanie wszystkich religii w prawach? Uzasadnij swoją odpowiedź.

4. Wymień swobody, które zostały przyznane mniejszościom religijnym.

5. Określ zasady funkcjonowania sądownictwa i oświaty mniejszości religijnych.